ZAMEK w Sanoku

Zamek położony jest na malowniczym cyplu wychodzącym w stronę Sanu, zwanym Wzgórzem Zamkowym, górującym nad sanockimi błoniami.
Badania archeologiczne dowodzą, że w miejscu tym znajdowało się słowiańskie grodzisko. Samo wzgórze było do niedawna uznawane za główny punkt wczesnochrześcijańskiego systemu sanockich grodzisk. Podczas  prac wykopaliskowych na wzgórzu zamkowym  odsłonięto fundamenty średniowiecznych obiektów, znaleziono ułamki ceramiki oraz przedmioty codziennego użytku.

Kazimierz Wielki przebywający w Sanoku w latach 1352,1366 i 1368 doceniając strategiczne znaczenia grodu rozkazał ok. roku 1370 – jak podaje Janko z Czernkowa – obwarować Sanok wraz z zamkiem. W zamku gościł dwukrotnie książę Władysław Opolczyk oraz Władysław Jagiełło, który 2 maja 1417 roku, w Sanoku wziął ślub z Elżbietą Granowską. Po śmierci Jagiełły przebywała na zamku jego czwarta żona – Zofia a także wracający z podróży z Węgier kardynał Zbigniew Oleśnicki. 

Więcej zdjęć >>>

W latach 1523-48 z inicjatywy starosty sanockiego Mikołaja Wolskiego dokonano niemal całkowitej przebudowy na Wzgórzu Zamkowym. Rozbudowano mury, urządzenia obronne, w miejscach drewnianych budynków wzniesiono murowane. Zmiany dotknęły również część gospodarczą; oprócz stajni, kuchni, zbrojowni, spichlerza i archiwum z księgami grodzkimi powstał browar, więzienie i piekarnia.  Z rozkazu starosty wykopano na dziedzińcu głęboką studnie na wypadek  oblężenia zamku.

Ówczesny zamek o przejściowym gotycko-renesansowym stylu posiadał dwa skrzydła boczne oraz liczne - wykonane przez artystów kamieniarki – detale architektoniczne. Bryła zamku została poważnie zmieniona w XVII w. gdy wezbrany San podmył wzgórze i runęło jedno ze skrzydeł zamku. Przyczyną rozebrania drugiego na początku dwudziestego stulecia, był bardzo zły stan techniczny budowli.  W latach 1555-1556 w odrestaurowanym już zamku mieszkała królowa węgierska Izabela. Otrzymała ona cały Sanok od swojego brata – króla Zygmunta Augusta. Zamek wiąże się także z legendami o  pobycie królowej Bony w Sanoku. Po stu latach od przebudowy zamek wymagał remontu. Wykonano tylko konieczne z powodu niskiego budżetu na renowacje. Następny remont – opłakanego w stanie zamku- miał nastąpić dopiero po pierwszym rozbiorze Polski (1772). Przeprowadzany przez Austriaków remont doprowadził do zatarcia charakterystycznych cech stylu, zlikwidowania mostu prowadzącego na zamek i zasypania fosy od strony miasta.

    
Więcej zdjęć >>>

W 1809 w obrębie zamku przed Austriakami bronili się Ksawery Krasicki i Tadeusz Prek. Usłyszawszy wieść o przybywającym do Sanoka ks. Józefie Poniatowskim, zajęli oni Sanok. Gdy oczywistym stało się że odsiecz nie nadjedzie Krasicki podstępem wydostał się z murów oblężonego zamku. Wydarzenie to upamiętnia wmurowany we wzgórze kamień z napisem, widoczny ze schodów prowadzących na skarpę.
W 1953 zrekonstruowano dwa renesansowe okna. W późniejszych latach przeprowadzono prace  zabezpieczające elewację budynku a także odsłonięto fragment późnogotyckiego okna. W latach osiemdziesiątych zbudowano mury oporowe na brzegach skarpy zagrożonej osunięciem. Na zamku zachowało się cześć oryginalnych okiennic zdobionych późnogotycką i renesansową dekoracją  z czasów przebudowy zamku (1523-1548), a także cześć szesnastowiecznych portali.

Ostatnia renowacja zamku przywróciła mu częściowo renesansowy charakter. Zrekonstruowano również dolną część gotyckiej wieży, położonej w północnej części dziedzińca. Stanowi ona obecnie doskonały punk widokowy na Góry Słonne i dolinę Sanu.
W przyszłości planowane jest odtworzenie całości wieży oraz skrzydła południowego.
Obecnie w zamku znajduje się założone w 1934 Muzeum Historyczne w którego zbiorach znajduje się jeden z najcenniejszych na świecie zbiorów ikon,  galeria prac wybitnego Sanoczanina - Zdzisława Beksińskiego, kolekcja sztuki sakralnej kościoła rzymsko-katolickiego, ceramika pokucka, i wiele innych cennych zbiorów.

Autor: Paweł Wójcik